Smog za oknem, czyste powietrze w domu – rekuperacja w Siemianowicach Śląskich

Od października do marca jakość powietrza w Siemianowicach Śląskich potrafi zmieniać się z dnia na dzień. Wieczorem i nad ranem, przy bezwietrznej pogodzie, nad miastem zalega pył z kominów i spalin. Wietrzenie mieszkania w takich godzinach oznacza wpuszczanie smogu do środka. Jednym z rozwiązań, które pozwala oddzielić powietrze w domu od tego, co dzieje się na zewnątrz, jest wentylacja mechaniczna z odzyskiem ciepła, czyli rekuperacja.

Siemianowice w strefie podwyższonego ryzyka

Siemianowice Śląskie leżą w środku konurbacji górnośląskiej, między Katowicami, Chorzowem, Bytomiem, Piekarami Śląskimi i Czeladzią. Zanieczyszczenia nie znają granic administracyjnych, a w gęsto zabudowanym obszarze metropolii stężenia pyłu w sezonie grzewczym rosną jednocześnie w wielu miastach. W komunikatach o ryzyku przekroczenia poziomu informowania dla pyłu PM10 (100 µg/m³ średniej dobowej), publikowanych przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska i Wojewódzkie Centrum Zarządzania Kryzysowego w Katowicach, powiat miasto Siemianowice Śląskie regularnie pojawia się obok Katowic, Chorzowa czy Sosnowca. Takie powiadomienia wydawano m.in. w grudniu 2022 r. i w grudniu 2024 r.

Źródłem problemu jest przede wszystkim tak zwana niska emisja: dym z domowych kotłów i kominków oraz spaliny samochodowe, emitowane nisko nad ziemią, tam, gdzie mieszkańcy oddychają. Najgorsze warunki występują zwykle w godzinach wieczornych, nocnych i porannych, kiedy powietrze jest chłodne i nieruchome, a ogrzewanie pracuje najmocniej.

Uchwała antysmogowa poprawia sytuację, ale nie z dnia na dzień

Śląska uchwała antysmogowa obowiązuje od 2017 roku i stopniowo eliminuje najbardziej emisyjne urządzenia grzewcze. Od 1 stycznia 2026 r. w województwie śląskim nie wolno już eksploatować żadnych pozaklasowych kotłów na węgiel i drewno, niezależnie od ich wieku. Kolejne etapy obejmą kotły niższych klas. To realna zmiana, ale jakość powietrza poprawia się latami, a nie w ciągu jednego sezonu. Część pyłu pochodzi też z transportu i z napływu zanieczyszczeń z sąsiednich miast. Dlatego warto pomyśleć o tym, jak chronić powietrze wewnątrz własnego domu.

Dlaczego zwykłe wietrzenie nie rozwiązuje problemu

W większości domów i mieszkań w Siemianowicach – w familokach, kamienicach, blokach z wielkiej płyty i starszych domach jednorodzinnych – działa wentylacja grawitacyjna. Świeże powietrze dostaje się do środka przez nawiewniki okienne, nieszczelności i uchylone okna, a zużyte uchodzi kominami wentylacyjnymi. Taki system nie ma żadnych filtrów. W dniu smogowym do pomieszczeń trafia dokładnie to samo powietrze, które jest na ulicy.

Mieszkańcy stają więc przed wyborem: zamknąć okna i godzić się z rosnącym stężeniem dwutlenku węgla, wilgocią i zapachami albo wietrzyć i wpuszczać pył. Problem nasila się po termomodernizacji. Nowe, szczelne okna i ocieplone ściany ograniczają naturalny dopływ powietrza, przez co wentylacja grawitacyjna działa słabiej, a na szybach i w narożnikach pojawia się wilgoć.

Jak rekuperacja oddziela dom od smogu

Rekuperacja to wentylacja mechaniczna nawiewno-wywiewna z odzyskiem ciepła. Wentylatory w centrali (rekuperatorze) w sposób ciągły usuwają zużyte powietrze z kuchni, łazienek i garderób, a jednocześnie nawiewają świeże powietrze do salonu i sypialni. W wymienniku ciepło z powietrza wywiewanego ogrzewa powietrze nawiewane, dzięki czemu zimą nie wpuszcza się do domu mroźnego powietrza.

Z punktu widzenia smogu najważniejsze jest to, że całe powietrze trafiające do domu przechodzi przez filtry. Nie ma potrzeby otwierania okien, bo wymiana powietrza odbywa się cały czas, także w nocy i podczas nieobecności domowników. O tym, ile pyłu zostanie zatrzymane, decyduje przede wszystkim klasa zastosowanego filtra.

Klasy filtrów według PN-EN ISO 16890

Filtry do wentylacji ogólnej klasyfikuje się według normy PN-EN ISO 16890. Dzieli ona filtry na grupy w zależności od tego, jak skutecznie zatrzymują cząstki określonej wielkości. Aby filtr trafił do danej grupy, musi zatrzymać co najmniej 50% cząstek z jej zakresu. Wynik podaje się w krokach co 5%.

W praktyce w rejonach takich jak konurbacja górnośląska na nawiewie stosuje się filtr wstępny klasy ISO Coarse lub ePM10 oraz filtr dokładny klasy co najmniej ePM1 55% (dawne F7). Przy wysokim zanieczyszczeniu powietrza warto rozważyć filtr ePM1 80% (dawne F9) lub dodatkowy filtr elektrostatyczny montowany na kanale nawiewnym. Takie urządzenia osiągają skuteczność rzędu ePM1 90% i więcej. Trzeba jednak pamiętać, że gęstszy filtr stawia większy opór, więc centrala musi być dobrana tak, by poradziła sobie z nim bez nadmiernego hałasu i poboru prądu.

Dobrze wiedzieć. Wartości podawane w normach i przepisach to minimum. W domach w strefach o złej jakości powietrza zwykle opłaca się wybrać filtr o klasę wyższy, niż wymaga podstawowa konfiguracja centrali, i sprawdzić w karcie katalogowej, czy urządzenie ma zapas sprężu na taki filtr.

Na co zwrócić uwagę, żeby rekuperacja naprawdę chroniła przed smogiem

Sam montaż rekuperatora nie gwarantuje czystego powietrza. O skuteczności decyduje kilka szczegółów, które warto omówić z projektantem i wykonawcą jeszcze przed montażem.

Położenie czerpni powietrza

Czerpnia, czyli miejsce, z którego centrala pobiera powietrze zewnętrzne, nie powinna znajdować się w pobliżu komina (własnego lub sąsiada), ruchliwej ulicy, miejsca parkowania samochodów czy pojemników na odpady. W zwartej zabudowie Siemianowic, gdzie domy stoją blisko siebie, ten element bywa szczególnie ważny. Dobrze dobrana lokalizacja czerpni zmniejsza ilość pyłu, którą filtry w ogóle muszą zatrzymać.

Szczelność osadzenia filtrów

Nawet najlepszy filtr nie zadziała, jeśli powietrze będzie omijało go bokiem. Filtr musi szczelnie przylegać do ramki, a obudowa centrali i skrzynki filtracyjne muszą być dobrze zamknięte. To jedna z rzeczy, które warto sprawdzić przy odbiorze instalacji.

Częstsza wymiana filtrów w sezonie grzewczym

Filtr pracujący w zadymionym powietrzu zapycha się szybciej. Rośnie opór, spada ilość nawiewanego powietrza, a wentylatory pracują ciężej. W sezonie grzewczym filtry nawiewne warto sprawdzać częściej niż latem i wymieniać je zgodnie z zaleceniami producenta centrali lub wcześniej, jeśli sterownik sygnalizuje wzrost oporu. Wiele nowoczesnych central ma czujnik zabrudzenia filtrów lub licznik czasu pracy.

Sterowanie w dni smogowe

Część central umożliwia współpracę z czujnikami jakości powietrza. Przy bardzo wysokim stężeniu pyłu na zewnątrz można czasowo ograniczyć intensywność wymiany powietrza, a gdy sytuacja się poprawi, przewietrzyć dom mocniej. Ograniczenie nie może jednak oznaczać wyłączenia wentylacji. Dom potrzebuje stałego dopływu świeżego powietrza, bo w przeciwnym razie szybko rośnie stężenie dwutlenku węgla i wilgotność.

Rekuperacja to nie oczyszczacz powietrza

Rekuperacja filtruje powietrze nawiewane z zewnątrz, ale nie usuwa w całości zanieczyszczeń, które powstają wewnątrz domu, np. przy gotowaniu, paleniu w kominku czy świeczkach. Te są stopniowo wywiewane razem ze zużytym powietrzem. Jeżeli w domu jest otwarty kominek, warto pamiętać, że jego eksploatacja również podlega przepisom uchwały antysmogowej.

Rekuperacja w familoku, bloku i domu jednorodzinnym

Zabudowa Siemianowic jest bardzo zróżnicowana i nie w każdym budynku sprawdzi się to samo rozwiązanie.

• Nowy dom jednorodzinny – najprościej zaplanować rekuperację centralną już na etapie projektu, z kanałami prowadzonymi w stropie lub podłodze. Instalację rozprowadza się przed wykonaniem tynków i wylewek.
• Dom po termomodernizacji – rekuperację centralną da się wykonać także w istniejącym budynku, prowadząc kanały np. w podwieszanych sufitach, zabudowach lub na poddaszu. Wymaga to dobrego projektu, ale rozwiązuje problem wilgoci po wymianie okien.
• Mieszkanie w bloku lub familoku – tam, gdzie nie ma miejsca na sieć kanałów, stosuje się rekuperatory ścienne (decentralne), montowane w przewiercie w ścianie zewnętrznej. Obsługują pojedyncze pomieszczenia i również mają filtry, choć zwykle o mniejszej powierzchni niż w centralach.

Dofinansowanie i ulga podatkowa

Wentylacja mechaniczna z odzyskiem ciepła jest kosztem kwalifikowanym w programie Czyste Powietrze, jako element kompleksowej termomodernizacji domu jednorodzinnego. W województwie śląskim wnioski obsługuje Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach. Zasady programu i limity kwot zmieniają się w kolejnych edycjach, dlatego przed planowaniem inwestycji warto sprawdzić aktualne warunki u operatora programu lub w gminie.

Właściciele domów jednorodzinnych mogą też skorzystać z ulgi termomodernizacyjnej i odliczyć wydatki na rekuperację od dochodu, do 53 000 zł na podatnika. Nie można jednak odliczyć tej części kosztów, która została sfinansowana z dotacji.

Od czego zacząć

1. Ocena budynku: rodzaj zabudowy, możliwość prowadzenia kanałów, miejsce na centralę.
2. Projekt instalacji: dobór wydajności do powierzchni i liczby mieszkańców, rozmieszczenie nawiewów i wywiewów, lokalizacja czerpni i wyrzutni.
3. Dobór centrali i filtracji: wymiennik, klasa filtrów, ewentualny filtr antysmogowy, sterowanie.
4. Montaż, uruchomienie i regulacja przepływów, a następnie odbiór z pomiarami.
5. Plan serwisu: wymiana filtrów i okresowe przeglądy.

Mieszkańcy Siemianowic Śląskich, Katowic i okolicznych miast GZM mogą skorzystać z doświadczenia firm, które wykonują projekty i montaż wentylacji mechanicznej w województwie śląskim. Szczegóły oferty, w tym zakres prac i obsługiwany obszar, znajdują się na stronie rekuperacja Katowice.

Podsumowanie

Uchwała antysmogowa stopniowo poprawia jakość powietrza na Śląsku, ale w sezonie grzewczym Siemianowice wciąż znajdują się w strefie, w której pył PM10 regularnie osiąga wysokie stężenia. Rekuperacja z dobrze dobranymi filtrami pozwala zapewnić stałą wymianę powietrza bez otwierania okien i bez wpuszczania smogu do środka. Kluczowe są: klasa filtra nawiewnego (minimum ePM1 55%), właściwe położenie czerpni, szczelność instalacji i regularna wymiana filtrów, zwłaszcza zimą.

ASK Rekuperacja Kraków Energooszczędne Instalacje, Pompy Ciepła, Klimatyzacja
ul. Józefa Montwiłła-Mireckiego 5, 30-426 Kraków
tel. 12 346 16 42
NIP 6793240439, REGON 522121538
rekuperatory-ask.pl